Ngày 4-4-2005, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Quyết định số 68/2005/QĐ-TTg về "Chương trình hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ (TSTT) của doanh nghiệp (DN)" (CT 68) với mục tiêu: Nâng cao nhận thức của các DN Việt Nam về bảo hộ sở hữu trí tuệ (SHTT); nâng cao khả năng cạnh tranh của DN Việt Nam. Sau 3 năm triển khai, CT 68 vẫn còn nhiều nội dung chưa đáp ứng yêu cầu và kế hoạch đề ra.
Nhiều loại đặc sản được bảo hộ
Rõ ràng, thời điểm ban hành CT 68 là rất cần thiết, đặc biệt là khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO). Sự hiểu biết của cộng đồng đối với quyền, lợi ích hợp pháp liên quan đến SHTT đã được nâng lên thông qua hoạt động tuyên truyền của các phương tiện thông tin đại chúng. Cái được này là đáng kể hơn giá trị vật chất.
Ông Hoàng Văn Tân, Phó Cục trưởng Cục SHTT (Bộ Khoa học và Công nghệ - KHCN) cho biết: Nhờ CT 68, đã có 29 đặc sản nổi tiếng của hầu khắp các địa phương trên cả nước đã và đang được hỗ trợ xác lập, quản lý, phát triển TSTT dưới dạng quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý (bưởi Đoan Hùng, hồi Lạng Sơn, sâm Ngọc Linh, cói Nga Sơn...); tạo lập, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận (hoa Đà Lạt, hồ tiêu Chư Sê, nước mắm Cát Hải); quản lý và phát triển nhãn hiệu tập thể (chè Thái Nguyên, tỏi Lý Sơn, vú sữa Lò Rèn Vĩnh Kim...). Sau khi sản phẩm được cấp và công bố giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý, các đặc sản "Made in Việt Nam" đã trở thành sản phẩm được nhiều nơi biết tiếng hơn, giá bán đã tăng cao hơn trước như: chè Shan tuyết Mộc Châu tăng khoảng 15%, sản phẩm vải thiều Lục Ngạn tăng từ 2 đến 3,5 lần, giá gạo tám Hải Hậu tăng 15-20%, bưởi Đoan Hùng tăng 1,5-1,7 lần...
Tuy nhiên, trong số 7 bộ, ngành được Thủ tướng Chính phủ giao thực hiện CT 68 thì không phải nơi nào cũng sẵn sàng đón nhận. Ví dụ: Bộ VH,TT&DL và đơn vị trực thuộc chưa đề xuất bất cứ một dự án nào để được hỗ trợ từ CT 68 dù đây là cơ quan quản lý nhà nước về quyền tác giả. Đại diện Bộ VH,TT&DL lý giải: "SHTT, đặc biệt là quyền tác giả hiện còn là lĩnh vực rất mới ở Việt Nam. DN, công chúng nói chung và các nhà quản lý còn thờ ơ, chưa thực sự quan tâm đúng mức tới lĩnh vực này"...
Qua khảo sát 500 DN cho thấy: 82% DN cho rằng TSTT có vai trò quan trọng trong sản xuất, kinh doanh song chỉ có 56% DN có hiểu biết về SHTT; 36% DN không quan tâm đến việc xác lập quyền SHTT; 41% DN gặp khó khăn khi khai thác quyền SHTT (chủ yếu do không xác định được giá trị) và chỉ có 10% DN trích trên 5% từ quỹ đầu tư phát triển cho việc tạo lập, đăng ký, khai thác và bảo vệ quyền SHTT.
(Nguồn: Ông Trần Việt Hùng, Cục trưởng Cục SHTT)
Vắng bóng doanh nghiệp ?
Qua 3 năm triển khai, CT 68 đã từng bước đi vào cuộc sống nhưng Bộ KHCN thừa nhận: Các sản phẩm của chương trình chưa khẳng định được giá trị to lớn của nó đối với số đông DN, địa phương. Trong nhiều lĩnh vực, trong đó có việc xây dựng và phát triển nhãn hiệu, tổ chức quản lý hoạt động SHTT trong DN còn được triển khai ở mức thấp. Cụ thể, trong danh mục 34 dự án đã được CT 68 triển khai tính đến tháng 7-2009, chỉ có duy nhất Công ty TNHH Tư vấn công nghệ kè bờ Minh Tác là đơn vị trực tiếp chủ trì dự án. Nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng này? Có nhiều lý do nhưng quan trọng là hoạt động SHTT trong DN chưa được chú trọng.
Trong bối cảnh ấy, TS Lê Xuân Thảo, Chủ tịch Công ty SHTT Invenco cho rằng, thời gian tới CT 68 nên có dự án khai thác sáng chế của Việt Nam và nước ngoài đã hết thời hạn bảo hộ. Hiện nay, kho tư liệu của Cục SHTT có hàng triệu sáng chế, trong đó có rất nhiều sáng chế đã trở thành tài sản của công chúng nhưng chưa được công bố rộng rãi hoặc viết thành tài liệu để cộng đồng, trong đó có DN sử dụng vào sản xuất, đời sống.
Theo Cục SHTT, trong giai đoạn 2011-2015, song song với hỗ trợ cộng đồng, DN phát triển TSTT, CT 68 sẽ xây dựng và đưa vào hoạt động các trung tâm hỗ trợ phát triển TSTT tại các khu vực, địa phương để có thể chủ động nâng cao hiệu quả công tác hỗ trợ DN, cộng đồng. CT 68 sẽ hỗ trợ triển khai các hoạt động thương mại hóa sản phẩm đã được bảo hộ SHTT, ưu tiên thương mại hóa các đặc sản địa phương được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể...
Trong bối cảnh hiện nay, khi TSTT đã thực sự trở thành hàng hóa và trong nhiều trường hợp, nó quyết định sự thành, bại của DN, thì có lẽ tình trạng "ý thức chưa cao" là một thực tế khó có thể chấp nhận